De hemel begint bij je voeten door Jandy Nelson

Wat is het toch jammer dat sommige boeken nooit als koekjes over de toonbank gaan terwijl ze dat dubbel en dwars verdienen. Dit is zeker het geval bij De hemel begint bij je voeten door Jandy Nelson, één van de betere boeken over rouw- en verdriet van de honderden die er inmiddels in mijn kast staan. Misschien is het te wijten aan het feit dat het een coming of age roman is oftewel  voor jong volwassenen maar dat doet aan de inhoud niets af want rouw heeft tenslotte geen boodschap aan leeftijd.

Het verhaal vertelt een periode uit het leven van de 17-jarige Lenny die begint nadat haar oudere zus Bailey plotseling overleden is. De moeder van de zussen is met de noorderzon vertrokken toen Lenny twee was en samen fantaseren ze altijd over haar verblijfplaatsen en terugkeer. Ook oma, die de kinderen heeft opgevoed, kan niet onder ogen zien dat haar dochter zo rusteloos was en haar kinderen achterliet. Samen met de inwonende vrouwenversierder oom Ben, een broer van haar moeder, moeten de familieleden weer opnieuw leren leven na de dood van Bailey.

Muziek maken, kiezen tussen twee jongens, de één is ze verliefd op en de ander is de ex van haar zus die haar heel goed begrijpt en bij wie ze troost vindt, maar ook  vriendschap zijn belangrijke thema’s in dit boek. Keuzes maken, nadenken over het leven, over veranderingen en wat je echt wilt, Lenny doet het volop.

Aanvankelijk staat hun leven stil want ‘als je je gewone leven niet oppakt is zij niet echt dood.’ Oma huilt vaak om Bailey als ze onder de douche staat en ze denkt dat Lenny dat niet hoort. Oom Ben blowt meer en gaat weer op de versiertoer. Lenny schrijft gedachtes op briefjes en laat die overal achter. ‘Verdriet is een huis waar de muren zijn vergeten hoe ze ons moeten omsluiten.’ Ze leert begrijpen wat rouwseks is, dat ze zich niet blij mag voelen uit schuldgevoel, dat niet over Bailey en haar verdriet praten betekent dat het in huis steeds minder aangenaam wordt, dat oma en Ben ook verdriet hebben en bovenal dat ‘verdriet en liefde met elkaar verbonden zijn, je kunt het ene niet zonder het andere hebben.”

De hemel begint bij je voeten is een prima boek om te leren hoe rouw binnen een familie werkt en wat het met jonge en oude mensen kan doen.

Hoe verdriet je leven veranderen kan

Het is vandaag 13 jaar geleden dat mijn vader overleed. Het was een regenachtige maandag en nadat hij de zaterdagavond daarvoor gereanimeerd was, stierf hij alsnog twee dagen later op de intensive care van een ziekenhuis te Rotterdam-Zuid. In allerijl was ik er zaterdag aan het begin van de nacht samen met mijn man heengereden en we hebben elkaar toen nog kort maar liefdevol gesproken. Volgens de zuster had hij nog een leven voor zich, iets waar ik toen meteen al aan twijfelde. Van ziek-zijn tot overlijden duurde ruim een week en nu weet en vind ik dat hij een mooie dood had. Toen dacht ik daar heel anders over al werd het vele malen tegen me gezegd.

Zijn plotselinge dood zette mijn leven op de kop. Ik kon de dagelijkse taken eigenlijk niet meer volbrengen en ook na de begrafenis vond ik mijn oude zelf niet terug. Dat was lastig voor mezelf én misschien nog wel meer voor mijn omgeving. Ik sloeg uit nood aan het lezen over rouw en ontdekte dat het normaal was dat je alles moest herijken wanneer je een ouder verliest. Ik had tijd nodig, aandacht, begrip en liefde van anderen maar dat is bij rouw een kostbaar goed en moeilijk te verkrijgen. Onlangs begroef ik mijn oudste zus en onderging opnieuw aan den lijve hoe weinig mensen empathisch met je om kunnen gaan, hoe sommigen het niet de moeite waard vinden om je te condoleren en hoe mijn eigen lichaam protesteert als ik ‘gewoon’ door wil gaan.

In rouwliteratuur lees je dat verdriet je leven verandert en bij mij is dat zeker het geval geweest. Ik heb na het overlijden van mijn vader een soort fascinatie voor en betrokkenheid bij rouw en dood ontwikkeld die ik tot op de dag van vandaag heb vastgehouden, het is misschien zelfs sterker geworden. Kinderen en volwassenen begeleid ik op verzoek bij rouw, ik geef rouwlezingen en speel met mensen het rouwspel Alle sterrren van de hemel. Werk hoef ik niet te zoeken, het komt als vanzelf op mijn pad en hoewel soms zwaar, is het ook fantastisch en een voorrecht om te mogen doen. Ik ben ervan overtuigd dat rouwen alles heeft te maken met liefde. Mijn rouwlezing eindigt met de woorden: Hou je van iemand, dan rouw je ook om en met iemand.

Open Dag Uitvaarthuis Purmerend

Afgelopen zaterdag mocht ik voor de tweede keer voor de PC Hooftgroep lezingen verzorgen tijdens hun Open Dag, deze keer in het Uitvaarthuis in Purmerend. De jongste dochter zou mee maar lag erg ziek in bed maar gelukkig zag mijn man er wel brood in en hoefde ik niet alleen te reizen.  Veel bekende gezichten maar de vaste werknemers van Purmerend waren natuurlijk allemaal nieuw. Iedereen is altijd vriendelijk en het is niet moeilijk me tussen de kisten, urnen, papierwinkel rondom cremeren/begraven en de rouwstukken op mijn gemak te voelen. Het uitvaarthuis bleek een verbouwde school met kleine doch stemmige ruimtes. In één daarvan gaf ik elk heel uur een lezing van 15 minuten. De toehoorders hadden luxe stoelen en vijfmaal waren de 14 fauteuils bezet.

Voor mij zowel als de toehoorders is een dergelijke kleine ruimte intiem maar ook confronterend. De mensen die op een dergelijke dag afkomen zijn op de één of andere manier volgens mij al met de dood bezig en als zodanig vinden de woorden een vruchtbare bodem. Toch vroeg ik mensen die aarzelden wel om binnen te komen en één daarvan legde me het vuur aan de schenen waarom ze dat zou doen terwijl een ander al begon te huilen bij het woord rouw want ze had een paar weken geleden haar moeder begraven.

Buiten het feit dat ik het geweldig vind om de lezing te doen, was het zaterdag vooral indrukwekkend  te merken hoe kwetsbaar mensen zich na afloop opstellen. Wie verdriet heeft maalt niet meer om de buitenkant, een willig oor en zachte hand doen de rest: ze storten hun hart uit, vragen stellen is nauwelijks nodig,  en vertellen waarom het leven ze een tijdje zwaar valt; bittere gevoelens vanwege een wrede vader die inmiddels in het graf ligt of jong een ouder verloren en het leven moest thuis en op school gewoon doorgaan.

De lezing zorgt deels voor herkenning en erkenning maar voor sommige bezoekers is het een confrontatie met het wegstoppen van hun verdriet en rouw, hun eigen gevoel, gevoelens van schuld, spijt en onmacht, omdat ze niet in staat zijn geweest de dood of ziekte van een dierbare met hun hart te beleven. Vanwege al deze verschillende reacties bij onbekende mensen is het zo boeiend om die dag erbij te mogen zijn. Stef Bos zegt in zijn laatste show over onze maatschappij: ‘Er is zoveel buitenkant dat ik de binnenkant niet zie,’ maar zaterdag heb ik alleen maar binnenkant gezien en dat voelt als een groot voorrecht.